TV Comedy Series And Cinema of Comedy - نگاهی گذرا به طنز در عصر مشروطیت
سینمای كمدی و طنزهای تلویزیونی و مطبوعاتی

:درباره وبلاگ

:آرشیو

:طبقه بندی

:دوستان ما

:پیوندهای روزانه

:نویسندگان

:آخرین پستها

:ابر برچسبها

:نظرسنجی

آماروبلاگ

این صفحه را به اشتراک بگذارید

چت روم

شنبه 4 اردیبهشت 1389-12:49 ب.ظ



  نگاهی گذرا به طنز در عصر مشروطیت
شاید بتوان گفت انقلاب ها و دگرگونی های سیاسی بر ساختار ادبیات، فرهنگ و هنر، تأثیر فراوان دارند. حتی شاید بتوان مدعی شد كه پیدا آمدن مكاتب مختلف فلسفی و هنری نیز، به نوعی متأثر از ساختار و فضای سیاسی ملت های مبدع این مكاتب هستند. طنز هم به‌عنوان یك گونه (ژانر) هنری و ادبی در ادوار مختلف تاریخ، از رویدادهای سیاسی و اجتماعی زمان خود تأثیر پذیرفته است. نمی‌توان تأثیر حمله مغول و تبعات آن را بر طنز شیرین و دلنشین سعدی نادیده گرفت و رندیهای حافظ و طنازی های عبید زاكانی را وامدار شرایط سخت سلطه مغولان و ایلخانان ندانست.

شاید بتوان گفت انقلاب ها و دگرگونی های سیاسی بر ساختار ادبیات، فرهنگ و هنر، تأثیر فراوان دارند. حتی شاید بتوان مدعی شد كه پیدا آمدن مكاتب مختلف فلسفی و هنری نیز، به نوعی متأثر از ساختار و فضای سیاسی ملت های مبدع این مكاتب هستند.

طنز هم به‌عنوان یك گونه (ژانر) هنری و ادبی در ادوار مختلف تاریخ، از رویدادهای سیاسی و اجتماعی زمان خود تأثیر پذیرفته است. نمی‌توان تأثیر حمله مغول و تبعات آن را بر طنز شیرین و دلنشین سعدی نادیده گرفت و رندیهای حافظ و طنازی های عبید زاكانی را وامدار شرایط سخت سلطه مغولان و ایلخانان ندانست.

حق‌آن است كه طنز و آزادی بیان، نسبت معكوس دارند. هرجا آزادی های مدنی به شهروندان اجازه داده است كه بی‌واهمه به نقد عملكرد قدرت سیاسی و اجتماعی بپردازند، طنز و شوخ‌طبعی، جای خود را به انتقادات تلخ و تند داده است و هرگاه حاكمان خودشیفته مانع طرح مشكلات از زبان مردم شده‌اند، طنزپردازان بار انتقال انتقادات شهروندان را بر دوش كشیده‌اند. صد البته بوده است ادواری از تاریخ كه برخی طنزآوران در شرایط آزاد، پا به میدان گذاشته ‌اند ولی از آنجا كه جامعه، جسارتی بیش از منتقدان عادی از آنان توقع داشته، قلم طنزپردازان، بعضاً به هزل و هجو گراییده است. [نگاه كنید به بسیاری از مطالب و طرح های نشریات طنز و فكاهی در میانه سالهای 1320 تا 1332 هجری شمسی[.

***

انقلاب مشروطیت، هم از نظر شكلی و هم از نظر ماهوی، یكی از عجیب ‌ترین و قابل تأمل‌ ترین رخدادهای تاریخ ایران است. برای شناخت برخی از ابعاد این رویداد بزرگ، بزرگ ‌ترها ما را به خواندن منابع ارزشمند تاریخ این دوره، امر می‌ كردند (چه نیكو آمرانی كه آن بزرگواران بودند و چه بد مأمورانی كه ما بودیم!). برخی از آن منابع، عبارت بودند از: تاریخ مشروطه ایران نوشته احمد كسروی، تاریخ بیداری ایرانیان نوشته ناظم ‌الاسلام كرمانی، خاطرات و خطرات نوشته مهدیقلی‌خان هدایت و...

و هزار البته، نه من آن كمال و وجهه را دارم كه تاریخ مشروطه بگویم و نه این مقاله آن قدر مجال و پهنه دارد كه لااقل در حد رونویسی از آثار آن بزرگواران بتوان داد معنی داد. اصل مطلب و جان معنی شاید این باشد كه سفركردگان به ممالك راقیه آن روزگار، از طریق مشاهده و ساكنان ممالك محروسه (یعنی ایرانیان داخل كشور) از طریق مطالعه جراید و نشریات، دانستند كه در بلاد مترقی، گرفتن تصمیمات اساسی، صدور احكام، اخذ مالیات و... تنها به نظر پادشاه و حكام ولایات باز بسته نیست بلكه در آن ولایات، قانون و عدالتخانه حكمفرماست و در، بر پاشنه‌ای دیگر می ‌چرخد. هم از این رو بود كه به یكباره، عارف و عامی، همصدا شدند كه: ما هم آزادی و قانون و عدالتخانه می‌ خواهیم.

تحقق این خواسته به آسانی صورت نپذیرفت ولی در نهایت مظفرالدین شاه قاجار در واپسین ساعات عمر به خواست رعایا تن داد و فرمان مشروطیت را امضا كرد. این پایان ماجرا نبود چرا كه اختلافات داخلی و زیر بار نرفتن حكام كه مشروطه مانع بسط قدرت و اعمال سلیقه شخصی ایشان می‌شد، موجب شد تا مشروطه غنچه‌سوز شود و خیرخواهان و دلسوزان، شعار «رحمه‌الـله علی‌مشروطه» سر دهند.

آشنایی با مفاهیم جدیدی چون قانون، دموكراسی، اراده ملی، آزادی و... موجب افزایش سطح توقع مردم آن روزگار شد و از آنجا كه مشروطه نوپا هنوز آن قدر جان نگرفته بود كه مردم با استناد و تكیه بر آن، بتوانند خواست ها و انتقادهایشان را به حكام- كه كماكان لب می‌ دوختند و به توپ می ‌بستند و طناب می ‌انداختند و...- منتقل كنند، اهالی فرهنگ و ارباب جراید، خاصه طنزآوران این مهم را بر عهده گرفتند. گستره فعالیت طنزپردازان از سالهای آغازین ورود صنعت چاپ و انتشار جراید تا سالها پس از صدور فرمان مشروطیت را دربرمی ‌گیرد و منظور ما از «طنز عصر مشروطه»، مشمول این گستره زمانی است و اگر از حق نگذریم، ادبیات طنز و كاریكاتور روزگار ما – لااقل در بخش ژورنالیستی – كماكان تحت تأثیر و دنباله‌رو شیوه نگاه و نوع زبان طنز عصر مشروطه است.

***

طنز مشروطه هم از جهت سیاق بیانی و هم از حیث موضوع و مبانی واجد خصایصی است كه پرداختن به تمامی این ویژگی ها نیازمند مجال و حال دیگری است ولی به اختصار می‌ توان برخی از این شاخصها را برشمرد.

-1واژگان طنز در دوره‌ای كه ما آن را عصر مشروطه می ‌نامیم، به تبع سایر شقوق ادبی، دستخوش تحولات بسیار نسبت به دوره‌های پیش است. نمی‌ توان برای عموم نویسندگان این عصر، نسخه‌ای واحد پیچید چرا كه بسته به گرایشات فكری و سیاسی، لغات به‌كار رفته در آثار طنزپردازان این دوره، معجون و آمیزه‌ای است از فارسی، عربی، فرانسوی، روسی (خاصه پس از انقلاب اكتبر و شكل‌گیری ادبیات كارگری)، تركی (به ویژه بعد از ورود نشریه طنز ملانصرالدین به مدیریت جلیل محمدقلی‌زاده– متولد به سال 1869 و متوفی به سال 1932 میلادی-). در آثار هر نویسنده، بسته به تأثیرپذیری ‌اش از مرام فكری یا علقه ادبی، میزان و نسبت به‌كارگیری این لغات متفاوت است.

-2 همان طور كه یحیی آرین‌پور به درستی در جلد دوم كتاب ارجمندش (از صبا تا نیما) اشاره كرده است، تا پیش از عصر مشروطه – یا به تعبیر او: عصر آزادی – جز در موارد معدود، «كمتر به آثار طنزآمیز كه هدف آنها اصلاح و تربیت باشد، برمی‌ خوریم.» [اظهارنظر آرین‌پور درباره طنز عصر مشروطه و اصولاً تعریف او از طنز بسیار خواندنی و آموزنده است. او هفتاد صفحه ازكتاب خود را به موضوع طنزنویسی در دوره مشروطه اختصاص داده است و گزاف نیست اگر بگوییم تا به امروز كسی به اندازه او- كمی و كیفی – به طنز عصر مشروطه نپرداخته است[.

عصر مشروطه را می‌توان سرآغاز رویكرد جدی طنزپردازان به مسائل سیاسی و اجتماعی قلمداد كرد. تا پیش از این دوره، كمتر می‌توان از طنزهای سیاسی و اجتماعی سراغ گرفت.

-3 طنز دوران اغتشاش و خفقان، برخلاف طنز عصر ثبات، پرخاشگر و برانداز است و از همین رو، لحن و شیوه بیان در آن، به هجو گرایش دارد. پس بی‌دلیل نیست اگر در طنز روزگار مشروطه، طعن و گزندگی بسیار می ‌بینیم

-4 آثار طنز تا پیش از عصر مشروطه، عمدتاً و غالباً منظوم بودند. اگر نوشته‌های میرزافتحعلی آخوندزاده، طالبوف و ترجمه‌های درخشان میرزا حبیب اصفهانی (از جمله كتابهای حاجی بابای اصفهانی و سرگذشت ژیل بلاس سانتیلانی) را بتوان از زیرساختهای ادب مشروطه دانست، باید اذعان كرد كه عصر مشروطه، یكی از ادوار مهم شكوفایی نثر طنزآمیز است. به‌عنوان نمونه مشخص، باید از علی‌اكبر دهخدا نام برد كه با نام مستعار «دخو» در نشریه «صوراسرافیل» ستون طنزآمیز «چرند و پرند» را می‌نوشت. دهخدا در طنز شیوه‌ای را بنیان گذاشت كه تا امروز پیروان و علاقه‌مندان بسیار داشته است و دارد.

-5 طنز عصر مشروطه، علاوه بر دغدغه‌های همیشگی، نظیر فقر و مشكلات معیشتی، بیشتر رنگ و بوی آزادیخواهانه و استبدادستیزانه دارد و بیانگر مطالبات مشروطه‌خواهان است. از همین روست كه ما در طنز این دوره با یك فرهنگ‌واژه جدید سیاسی روبه‌روییم. به دیگر عبارت، طنز مشروطه به كارگیری اصطلاحات سیاسی را جایز می ‌شمارد.

***

كاش ممكن بود تا با ارائه نمونه‌هایی از طنز این دوره، خواننده بزرگوار این مقاله را بیشتر با خود همراه كنم. مع‌الوصف علاقه‌مندان را برای آشنایی بیشتر با زیرساخت های فكری و نمونه‌ های عینی طنز مشروطه به این منابع ارجاع می‌دهم: كلیات نسیم شمال سروده سید اشرف ‌الدین حسینی، دیوان میرزاده عشقی، دیوان عارف قزوینی، دیوان فرخی یزدی، دیوان ایرج میرزا، چرند و پرند نوشته علی‌ اكبر دهخدا، سوسمار الدوله نوشته رحیم رضازاده ملك، تمثیلات نوشته میرزا فتحعلی‌خان آخوندزاده به ترجمه محمدجعفر قراجه‌داغی، دیوان ابوالقاسم لاهوتی، خاطرات حاج سیاح محلاتی، خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی و...

 




تاریخ آخرین ویرایش:- -




شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات